Vier Philicorda’s, tien vingers en een flinke scheut NatLab

EINDHOVEN – Vergeet de Hammond, laat de kerkorgels even met rust en maak ruimte voor een instrument dat eruitziet alsof een jarenzestigwoonkamer plotseling muzikale ambities heeft gekregen. Op woensdag 26 augustus staan in Eindhoven vier Philips Philicorda-orgels tegelijk op het podium. Musicus Bart van Dongen heeft daarbij de twijfelachtige luxe dat hij ze allemaal zelf mag bedienen.

Vier orgels. Eén muzikant. Tien vingers. Wie snel rekent, ziet onmiddellijk dat hier organisatorisch een klein probleem kan ontstaan.

Precies daar begint Quadopus, een nieuwe compositie en installatie van musicus en componist Bart van Dongen en beeldend kunstenaar Antoon Versteegde. Van Dongen gebruikt vier Philicorda's als een soort elektronisch kamerkwartet. Geen strijkers die ruzie maken over de juiste streekrichting, maar vier stukken Eindhovense techniek die gezamenlijk weer aan het werk worden gezet.

En die instrumenten hebben inmiddels recht op enige senioriteit.

De Philicorda behoort tot de opvallendste muzikale uitstapjes uit de geschiedenis van Philips. Begin jaren zestig verscheen het elektronische orgel vanuit Eindhoven. De eerste voorloper, de AG7400, dateert uit 1961; in 1963 volgde de AG7500 die daadwerkelijk onder de naam Philicorda op de markt kwam.

Philips zag destijds blijkbaar geen enkele reden om zich te beperken tot lampen, televisies en radio's. Als elektriciteit ergens doorheen kon, was er kennelijk altijd een redelijke kans dat iemand in Eindhoven wilde onderzoeken of er muziek uit kwam.

Het instrument paste perfect in die periode. Elektronica begon steeds nadrukkelijker de huiskamer binnen te marcheren en ook muziek maken mocht moderner. Geen pijpenkast van drie meter hoog, maar een relatief compact elektronisch orgel met toetsen, schakelaars, knoppen en een houten behuizing die tegenwoordig onmiddellijk de woorden vintage en designklassieker oproept.

Destijds heette dat vermoedelijk gewoon nieuw.

Technisch was de vroege Philicorda bepaald geen speelgoed. De eerste modellen werkten onder meer met buizen, oscillatoren en neonlampjes voor de toonopwekking. Daar kwamen effecten en mogelijkheden bij die het instrument zijn herkenbare karakter gaven.

Ook bijzonder: op verschillende uitvoeringen konden externe apparaten worden aangesloten. Een platenspeler of bandrecorder koppelen aan een elektronisch orgel klinkt tegenwoordig als een uit de hand gelopen zaterdagmiddagproject, maar Philips had daar gewoon aansluitingen voor bedacht.

Je kon dus een plaat opzetten en er op de Philicorda bij spelen.

Een soort Spotify-jammen, alleen met DIN-stekkers en zonder abonnement.

Juist die combinatie van techniek, vormgeving en klank vormt de inspiratie voor Quadopus. Het project kijkt daarmee niet alleen naar het instrument zelf, maar indirect ook naar de wereld waaruit het afkomstig is: het Eindhoven van Philips, ingenieurs, onderzoekers, ontwerpers en elektronische experimenten.

Daarbij komt onvermijdelijk het Philips Natuurkundig Laboratorium, beter bekend als het NatLab, in beeld. Dat laboratorium was decennialang een van de belangrijkste plekken binnen Philips voor onderzoek naar nieuwe technologie.

Elektronische muziek kreeg er eveneens aandacht. In die omgeving werd geëxperimenteerd met nieuwe manieren om geluid elektronisch op te wekken en te bewerken. Namen als Dick Raaijmakers en Tom Dissevelt raakten verbonden met die experimentele geschiedenis.

De Philicorda hoort bij diezelfde opmerkelijke Eindhovense periode waarin wetenschap, techniek en muziek elkaar regelmatig tegenkwamen in een gang waar vermoedelijk ook iemand met een soldeerbout liep.

Meer dan zestig jaar later blijken de apparaten nog altijd niet met pensioen.

Van Dongen haalt er zelfs vier tegelijk van stal.

Dat maakt Quadopus een merkwaardig soort kamermuziek. Gewoonlijk bestaat een kwartet uit vier musici met ieder een instrument. Van Dongen draait het principe om: vier instrumenten moeten het met één musicus zien te redden.

De compositie draait nadrukkelijk om de eigen technische en fysieke eigenschappen van de Philicorda. Ook improvisatie krijgt ruimte. Daarmee worden de orgels niet alleen gebruikt als nostalgische decorstukken, maar als volwaardige instrumenten waarvan eigenaardigheden juist onderdeel worden van de muziek.

Dat past bij Van Dongen. De in 1959 geboren componist, pianist en conceptueel kunstenaar beweegt zich al jaren tussen gecomponeerde muziek, improvisatie en projecten waarin het idee achter een uitvoering minstens zo belangrijk kan zijn als de noten zelf.

Versteegde voegt daar als beeldend kunstenaar de installatiekant aan toe.

Het resultaat is dus geen avondje gezellig retro-orgelen met een kanten kleedje en een glaasje advocaat binnen handbereik.

Hoewel vier Philicorda's naast elkaar daar natuurlijk wel uitstekend toe in staat zouden zijn.

Dat Quadopus juist in Eindhoven wordt uitgevoerd, maakt de cirkel fraai rond. Een instrument dat hier ruim zestig jaar geleden ontstond uit een omgeving vol techniek en experiment, keert terug als onderwerp van een nieuw artistiek experiment.

Niet in een museumvitrine en ook niet als meubelstuk bij iemand thuis, maar aangesloten, ingeschakeld en bespeeld.

De try-out vindt woensdag 26 augustus plaats bij POM, het Podium voor Ongehoorde Muziek aan de Ventoselaan 1 in Eindhoven. De deuren gaan om 20.00 uur open en de uitvoering begint om 20.30 uur. De toegang is gratis. https://www.pomeindhoven.nl/

Daarmee kost een kennismaking met vier stukken Eindhovense elektronische geschiedenis precies niets.

Alleen Philips hoeft waarschijnlijk niet meer langs te komen voor de garantie.