Van groene blikvanger tot wereldselectie: het bijzondere verhaal van de Eindhovense Bijenkorf

EINDHOVEN – Al 57 jaar staat hij op vrijwel dezelfde plek naar de stad te kijken: de markante groene Bijenkorf aan het 18 Septemberplein. Generaties Eindhovenaren kennen het gebouw vooral als warenhuis en ontmoetingsplek, maar internationaal blijkt de architectuur nog altijd op te vallen. De BBC schaarde het Eindhovense gebouw deze week tussen acht van de opvallendste kleurrijke bouwwerken ter wereld. Een opmerkelijke internationale erkenning voor een warenhuis dat in 1969 begon als toonbeeld van een moderne stad.

Wie vanuit Eindhoven Centraal richting het centrum loopt, kan er nauwelijks omheen. De gevel is groot, grotendeels gesloten en bekleed met groen geglazuurde keramiek. Smalle vensters, lichte verticale lijnen en geometrische patronen doorbreken het oppervlak.

Op een grijze dag kan het gebouw bijna streng ogen. Zodra het zonlicht over de gevel valt, verandert dat beeld. De groene tegels krijgen verschillende tinten en het massieve warenhuis lijkt plots veel levendiger.

Precies die eigenschap heeft het gebouw nu opnieuw internationale aandacht opgeleverd.

Op 17 augustus 2026 publiceerde de BBC een selectie van acht gebouwen uit verschillende delen van de wereld waarin kleur een bepalende rol speelt. Tussen een tempelcomplex in India, een beroemde concertzaal in Barcelona, een art-decowolkenkrabber in Detroit en opvallende architectuur uit onder meer Japan en Spanje staat ook Eindhoven.

De Bijenkorf wordt als vierde voorbeeld opgevoerd.

Dat betekent overigens niet dat het warenhuis officieel is uitgeroepen tot het op drie na kleurrijkste gebouw ter wereld. Van een wedstrijd of ranglijst is geen sprake. Het gaat om een redactionele internationale selectie.

Maar bijzonder blijft het wel.

Meer dan een halve eeuw na de opening wordt een warenhuis in het centrum van Eindhoven door internationale architectuurkenners nog altijd beschouwd als een voorbeeld van hoe kleur een gebouw kan veranderen.

Daarvoor moeten we terug naar de jaren zestig.

Eindhoven groeide snel. De stad die sterk was gevormd door de industrie wilde ook op andere gebieden laten zien dat zij tot de grote Nederlandse steden behoorde. Het centrum veranderde, het spoor was verlegd en rond het huidige 18 Septemberplein ontstond ruimte voor nieuwe stedelijke ontwikkeling.

De komst van De Bijenkorf paste perfect in die ambitie.

Tot dat moment had het warenhuis grote vestigingen in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam. Eindhoven werd de vierde grote vestiging en tegelijkertijd de eerste buiten de Randstad.

Voor het ontwerp werd niet zomaar een architect gevraagd.

De keuze viel op de Italiaanse architect en ontwerper Gio Ponti, die internationaal al grote bekendheid genoot. Ponti hield zich niet alleen bezig met gebouwen, maar ook met meubels, keramiek, kunst en interieurontwerp. Tot zijn beroemdste ontwerpen behoort de Pirellitoren in Milaan.

Voor Eindhoven werkte hij samen met de Maastrichtse architect Theo Boosten.

Ponti kreeg geen eenvoudige opdracht. Een modern warenhuis had juist behoefte aan grote, ononderbroken binnenruimtes waarin het assortiment centraal stond. Veel buitenramen waren daarbij niet gewenst.

Het resultaat had gemakkelijk een enorme, saaie doos kunnen worden.

Ponti maakte er iets totaal anders van.

Het verkoopgedeelte werd grotendeels gesloten, maar kreeg een uitgesproken gevel van groen geglazuurde structuurtegels. Lichte verticale elementen, smalle ramen en geometrische patronen zorgden ervoor dat het enorme oppervlak niet vlak werd.

Over de inspiratie voor het groen bestaat een hardnekkig verhaal.

Ponti zou tijdens een vlucht boven Nederland hebben gekeken naar het landschap beneden: groene vlakken, door sloten en lijnen van elkaar gescheiden. Dat beeld zou hebben meegespeeld bij het ontwerp van de Eindhovense gevel.

Of dat werkelijk het beslissende moment is geweest, valt moeilijk met zekerheid vast te stellen. Dat Ponti bewust naar Nederland keek voor zijn ontwerp staat wél vast. Hij wilde met de verticale opbouw van de gevel verwijzen naar Nederlandse architectuur en tegelijkertijd een uitgesproken eigentijds gebouw maken.

Juist dat groene keramiek maakt de Eindhovense Bijenkorf tegenwoordig onmiddellijk herkenbaar.

Wat in 1969 modern en gedurfd was, is inmiddels cultureel erfgoed. Het gebouw aan Piazza 1 heeft de status van gemeentelijk monument.

Toen de deuren op 18 maart 1969 opengingen, was het warenhuis voor veel bezoekers uit Eindhoven en de wijde regio een belevenis.

Het oorspronkelijke winkelgedeelte had een oppervlakte van ongeveer 10.400 vierkante meter, verdeeld over vier niveaus: kelder, begane grond en twee verdiepingen.

De architectuur was volledig gericht op het winkelen.

Langs de buitengevels bevonden zich onder meer magazijnen en ondersteunende ruimtes. Centraal in het gebouw lagen de roltrappen. De bezoeker moest zo min mogelijk worden afgeleid door wat zich buiten afspeelde.

Ook de manier van verkopen veranderde. Niet langer hoefde een verkoper voortdurend het gesprek met een klant aan te gaan. Productpresentatie, inrichting en sfeer moesten een steeds belangrijker deel van het werk doen.

Het interieur was bovendien bewust flexibel ontworpen.

Afdelingen konden worden verplaatst, vergroot of juist kleiner gemaakt. Dat bleek later geen overbodige luxe. Het warenhuis van 1969 zou in de daaropvolgende decennia voortdurend veranderen.

De Bijenkorf richtte zich nadrukkelijk niet alleen op Eindhovenaren.

Klanten kwamen uit een groot deel van de regio en moesten er langere tijd kunnen verblijven. Daarom waren er voorzieningen die tegenwoordig bijna als een tijdsbeeld lezen.

Er was kinderopvang, horeca en een hondentrimsalon. Bezoekers konden iets drinken of uitgebreid eten, terwijl een afzonderlijke lunchgelegenheid onder meer pancakes en hamburgers serveerde.

Een bezoek aan een groot warenhuis was daarmee meer dan boodschappen doen.

Het was een uitje.

Die functie kreeg ook buiten het gebouw vorm.

Ponti zag het naastgelegen Piazza niet simpelweg als de ruimte tussen winkels. Het moest een verbinding worden tussen het warenhuis en de stad. Kunst, zitplaatsen, hoogteverschillen en sculpturen maakten deel uit van dat oorspronkelijke plan.

Onder anderen de Italiaanse beeldhouwer Mario Negri en de Nederlandse kunstenaar Frans Gast leverden werk voor de omgeving.

Het warenhuis hield dus niet op bij de voordeur.

Dat het gebouw door de jaren heen regelmatig als decor voor gebeurtenissen in de stad werd gebruikt, blijkt uit een bijzondere actie op zaterdag 17 april 1999.

Die dag zochten sportinstructeurs van Legerplaats Oirschot het hogerop.

Voor een goed doel daalden zij met touwen vanaf het dak van de Bijenkorf naar beneden.

Waar Ponti het warenhuis dertig jaar eerder vooral had ontworpen als een gesloten gebouw dat de aandacht van bezoekers naar binnen moest trekken, werd de buitenkant die dag juist het podium.

Het moet een opmerkelijk gezicht zijn geweest: militair opgeleide sportinstructeurs hangend aan touwen tegen een van de bekendste gevels van Eindhoven.

Het is een klein voorval in een geschiedenis van tientallen jaren, maar juist zulke gebeurtenissen vertellen hoezeer het gebouw onderdeel werd van het dagelijks leven van de stad.

De Bijenkorf was niet langer alleen een architectonisch statement uit 1969.

Hij was van Eindhoven geworden.

Wie de winkel kort na de opening bezocht en nu terug zou keren, zou binnen nauwelijks nog iets herkennen.

Vanaf de jaren zeventig en tachtig veranderde het traditionele warenhuis. Productgroepen verdwenen, andere werden belangrijker en afzonderlijke merken kregen steeds vaker een eigen plek.

Levensmiddelen, radio en televisie, fotografie en grote huishoudelijke apparaten maakten uiteindelijk plaats voor een sterkere nadruk op mode, cosmetica, accessoires, wonen en luxeartikelen.

Ook de horeca veranderde meerdere keren.

Van de oorspronkelijke winkelinrichting bleef daardoor weinig intact.

Dat is bijna ironisch: Ponti's buitenkant bleef het herkenbare gezicht, terwijl achter die groene gevel voortdurend een ander warenhuis ontstond.

Ook buiten gebeurde hetzelfde.

Het gebied rond het 18 Septemberplein en Piazza werd ingrijpend vernieuwd. Winkelgebieden werden verbouwd, verkeersstromen veranderden en nieuwe architectuur verscheen.

Begin deze eeuw kreeg het Piazza-gebied opnieuw een sterke Italiaanse invloed door architect Massimiliano Fuksas. Later werd ook de Blob een niet meer weg te denken onderdeel van het plein.

Daardoor staat de Bijenkorf tegenwoordig in een totaal andere stedelijke omgeving dan bij de opening in 1969.

Toch heeft het gebouw zijn eigen identiteit behouden.

Je hoeft een Eindhovenaar waarschijnlijk geen adres te geven wanneer je zegt: „We spreken af bij de Bijenkorf.”

Iedereen weet waar je bedoelt.

Dat de vestiging er in 2026 nog altijd staat, is ook vanuit winkelhistorisch perspectief bijzonder.

Het klassieke warenhuis kreeg het zwaar. Internetwinkelen veranderde het koopgedrag, gespecialiseerde ketens namen delen van de markt over en bekende warenhuisnamen verdwenen uit Nederlandse stadscentra.

De Bijenkorf koos uiteindelijk steeds nadrukkelijker voor het hogere segment en concentreerde zich op zeven grote Nederlandse vestigingen.

Ook dat betekent niet dat het bedrijf buiten de veranderingen in de winkelwereld staat.

Begin 2026 werd een reorganisatie aangekondigd waarbij landelijk 167 banen verdwijnen. Alle zeven warenhuizen blijven daarbij geopend. Over 2025 meldde het concern tegelijkertijd een verbetering van het operationele resultaat, terwijl de bestedingen van klanten op vergelijkbare basis terugliepen.

Het tekent de tegenstrijdigheid waarin moderne warenhuizen opereren.

De winkel moet veranderen om te kunnen blijven bestaan.

In Eindhoven is dat eigenlijk al sinds 1969 het principe van het gebouw.

Binnen kan bijna alles veranderen.

De gevel blijft.

En dan is er, 57 jaar na de opening, plots die internationale aandacht.

Niet omdat het warenhuis groter wordt. Niet vanwege een nieuwe winkelafdeling of een spectaculaire verbouwing.

Maar vanwege die gevel.

Voor een internationaal publiek blijkt het groen dat Eindhovenaren al tientallen jaren bijna vanzelfsprekend vinden ineens bijzonder genoeg om naast opvallende architectuur uit India, Spanje, de Verenigde Staten en Japan te worden gezet.

De BBC-selectie is gebaseerd op voorbeelden uit het nieuwe boek Chromatic Architecture – The Craft of Colour in Design, waarin ontwerpers en auteurs Adam Nathaniel Furman en Kate Mazade onderzoeken hoe kleur architectuur kan bepalen.

Ponti slaagde er volgens Furman in om van een enorm vrijwel raamloos gevelvlak juist iets bijzonders te maken.

Dat is misschien wel de mooiste tegenstelling in het verhaal van de Eindhovense Bijenkorf.

Het gebouw is ontworpen om de buitenwereld buiten te houden.

Maar juist de buitenkant maakt het wereldberoemd.

Eindhoven is sinds 1969 enorm veranderd.

Gebouwen verdwenen. Winkelketens kwamen en gingen. Het centrum werd meerdere keren opnieuw ingericht. Het internet veranderde de manier waarop mensen kopen en een warenhuisbezoek is allang niet meer het vanzelfsprekende zaterdagritueel dat het ooit was.

Maar tegenover het station staat nog altijd dat grote groene gebouw.

Een winkel, monument, ontmoetingsplek en stukje architectuurgeschiedenis tegelijk.

Een gebouw waar in 1969 duizenden nieuwsgierige bezoekers binnenstapten, waar in 1999 sportinstructeurs vanaf het dak abseilden voor het goede doel en dat in 2026 opnieuw internationale aandacht trekt vanwege de kleur van zijn gevel.

Misschien is dat uiteindelijk wel de grootste prestatie van Gio Ponti.

Hij ontwierp geen gebouw dat alleen modern was in 1969.

Hij ontwierp een gebouw waar Eindhoven ruim een halve eeuw later nog altijd over praat.

En inmiddels de rest van de wereld ook.