ASML bouwt pal naast vliegbasis: afspraken moeten botsing tussen chipfabriek en vliegverkeer voorkomen

EINDHOVEN – Aan de ene kant komt een van de gevoeligste productielocaties ter wereld, aan de andere kant stijgen militaire transportvliegtuigen en vakantievluchten op. En vlakbij oefent Defensie met zwaar materieel en helikopters. De nieuwe ASML-campus op BIC Noord krijgt een bijzondere plek in Eindhoven. Om te voorkomen dat de buren elkaar straks letterlijk en figuurlijk in de weg zitten, zijn nu afspraken gemaakt tussen ASML, Defensie, Eindhoven Airport en de gemeente.

De timing is opvallend. ASML is deze week officieel begonnen met de bouw van zijn tweede grote industriële campus in de Brainportregio. Uiteindelijk kan het terrein ongeveer 350.000 vierkante meter beslaan en ruimte bieden aan maximaal 20.000 werkplekken. De eerste fase moet in 2029 gereed zijn en is bedoeld voor minstens 3.000 medewerkers. Productie, logistiek en kantoorfuncties worden er gecombineerd.

Daarmee ontstaat in Eindhoven-Noordwest een gebied waar verschillende grote nationale belangen bijna boven op elkaar komen te liggen. ASML wil er geavanceerde chipmachines produceren, Defensie wil juist meer ruimte krijgen om te oefenen en de naastgelegen militaire vliegbasis blijft tegelijkertijd de thuisbasis van Eindhoven Airport.

Juist die combinatie maakt de ontwikkeling ingewikkeld.

Voor een gewoon bedrijf betekent een overvliegend vliegtuig vooral geluid. Bij ASML ligt dat anders. De machines en productie-installaties waarmee onderdelen voor chipmachines worden gemaakt, kunnen gevoelig zijn voor zeer kleine trillingen.

Dat probleem speelde al voordat de bouw begon. In officiële stukken over BIC Noord staat dat de invloed van militaire luchtvaart nadrukkelijk is onderzocht. Daarbij wordt rekening gehouden met afwijkende routes en vlieghoogtes van militaire toestellen en met activiteiten rond de vliegbasis, de Oirschotse Heide en de kazerne in Oirschot. ASML heeft daarvoor onder meer specialistische kennis ingeschakeld om te berekenen wat dergelijke trillingen voor de toekomstige gebouwen kunnen betekenen.

Het betekent niet dat Defensie voortaan stiller moet opereren. De nieuwe fabriek moet juist zo worden ontworpen dat de bestaande én toekomstige militaire activiteiten mogelijk blijven.

Dat is een belangrijk verschil: ASML vestigt zich in een gebied waarvan vooraf bekend is dat het militair intensief wordt gebruikt.

Daar komt bij dat Defensie rond Eindhoven en Oirschot niet van plan is activiteiten terug te schroeven. In de landelijke plannen voor extra ruimte voor de krijgsmacht staan meerdere projecten voor deze omgeving.

Zo wil Defensie de fysieke en akoestische ruimte op de Oirschotse Heide vergroten, de gebruiksmogelijkheden van de Generaal-majoor De Ruyter van Steveninckkazerne uitbreiden en aanpassingen doen rond Vliegbasis Eindhoven. Ook het militaire spoor bij Acht en beperkingen rond het luchtruim bij de vliegbasis spelen daarbij een rol.

Daarmee groeien twee werelden tegelijkertijd: de belangrijkste hightechindustrie van Nederland én de krijgsmacht.

Voor Eindhoven is het dus geen kwestie van kiezen tussen ASML en Defensie. Beide moeten naast elkaar kunnen uitbreiden.

De nabijheid van de luchthaven heeft ook gevolgen voor de vorm van de campus.

BIC Noord ligt binnen het beperkingengebied van Vliegbasis Eindhoven. Daardoor kan ASML niet zonder meer gebouwen neerzetten van iedere gewenste hoogte. De plannen zijn door de luchtmacht doorgerekend in verband met de zogenoemde vliegfunnel en het systeem waarmee vliegtuigen bij slecht zicht veilig kunnen naderen en landen.

Voor de geplande gebouwen gelden hoogtes tot ongeveer 30 en 40 meter. Defensie heeft vastgesteld dat die hoogtes de werking van het huidige en toekomstige landingssysteem niet blokkeren. Een eerdere mogelijkheid om bepaalde bouwonderdelen daar nog tien procent bovenuit te laten steken, is uit de regels geschrapt.

Ook toekomstige wijzigingen moeten onderling worden besproken. In de ruimtelijke procedure was daarom al vastgelegd dat Defensie, Eindhoven Airport, ASML en de gemeente elkaar moeten informeren wanneer nieuwe ontwikkelingen gevolgen kunnen hebben voor de bedrijfsvoering van een van de partijen.

Die afspraak is geen formaliteit.

Vliegbasis Eindhoven krijgt in 2027 bijvoorbeeld een nieuw en gevoeliger Instrument Landing System, het systeem dat vliegtuigen helpt bij de nadering van de landingsbaan. Tegelijk wordt rond BIC Noord de infrastructuur ingrijpend aangepast.

Onder meer de Spottersweg moet uiteindelijk meer verkeer kunnen verwerken. In de plannen wordt uitgegaan van twee rijstroken per richting. Omdat infrastructuur en bebouwing invloed kunnen hebben op apparatuur van de luchthaven, moet bij verdere uitwerking opnieuw worden bekeken of technische maatregelen noodzakelijk zijn.

Het illustreert hoe nauw alles in dit deel van Eindhoven met elkaar verweven raakt. Een weg die nodig is om duizenden werknemers naar ASML te krijgen, kan niet los worden gezien van apparatuur waarmee vliegtuigen veilig landen.

Naast vliegveiligheid, trillingen en militaire activiteiten is bereikbaarheid een minstens zo grote opgave.

De wegen rond BIC Noord worden daarom de komende jaren fors aangepast. Er wordt onder meer gewerkt aan de omgeving van de Erica en Spottersweg en aan een nieuwe onderdoorgang bij de A58. Ook openbaar vervoer en fietsverbindingen moeten worden verbeterd. De werkzaamheden zijn inmiddels begonnen en lopen de komende jaren door.

De noodzaak daarvan wordt steeds groter naarmate ASML verder bouwt. De eerste fase biedt vanaf 2029 plaats aan minstens 3.000 werknemers, maar BIC Noord is nadrukkelijk ontworpen om daarna verder te kunnen groeien. Op termijn is capaciteit voorzien voor maximaal 20.000 werkplekken.

BIC Noord wordt daarmee veel meer dan een nieuwe fabriek. Het gebied wordt een knooppunt waar hightechindustrie, militaire belangen, burgerluchtvaart, natuur en een enorme dagelijkse verkeersstroom allemaal samenkomen.

De afspraken tussen de vier partijen moeten vooral voorkomen dat keuzes die vandaag worden gemaakt over enkele jaren een ander onderdeel van het gebied blokkeren.

En juist daar zit het bijzondere van de nieuwe buur van Eindhoven Airport: ASML moet er uiterst precies kunnen produceren, terwijl enkele honderden meters verderop vliegtuigen blijven opstijgen en landen en Defensie zich voorbereidt op méér activiteit.