Evoluon 60 jaar: van toekomstpaleis en bomaanslag tot een icoon dat Eindhoven nooit verliet
25 sep , 7:07 • Eindhoven
EINDHOVEN – Zestig jaar geleden kreeg Eindhoven er een gebouw bij dat eruitzag alsof het uit de toekomst was gekomen. Op 24 september 1966 opende het Evoluon zijn deuren. Wat volgde was een geschiedenis van miljoenen bezoekers, schoolreisjes, technische experimenten, een bomaanslag, koninklijk bezoek, politieke kopstukken, Frits Philips en Jan Timmer, grote evenementen, Kraftwerk en uiteindelijk de terugkeer als museum. Zestig jaar later wordt het jubileum gevierd in een gebouw dat allang veel meer is dan een opvallende vliegende schotel langs de rondweg.
De verjaardag valt precies op donderdag 24 september. De grote publieksviering volgt een dag later. Vrijdagavond 25 september staat het Evoluon tussen 18.00 en 22.00 uur in het teken van zijn zestigste verjaardag. Er zijn rondleidingen, muziek en een veiling van voorwerpen die verbonden zijn met de geschiedenis van het gebouw. Ook is voor het jubileum een nieuwe historische presentatie ingericht met materiaal uit zes decennia Evoluon.
Philips wilde iets blijvends achterlaten
De geschiedenis van het Evoluon begint jaren vóór de opening. Philips vierde in 1966 zijn 75-jarig bestaan en wilde Eindhoven iets geven dat niet na enkele dagen of weken weer zou verdwijnen.
Het idee voor een permanente plek waar wetenschap, techniek en de gevolgen daarvan voor de samenleving konden worden getoond, leefde al langer binnen het concern. De succesvolle presentatie van Philips tijdens Expo 58 in Brussel gaf daar een extra impuls aan. In plaats van telkens opnieuw veel geld te steken in tijdelijke wereldtentoonstellingen ontstond het plan voor een eigen permanent centrum in Eindhoven.
Frits Philips speelde daarbij een belangrijke rol. Louis Kalff, jarenlang verantwoordelijk voor de vormgeving van Philips, werkte het idee verder uit. Samen met de jonge Eindhovense architect Leo de Bever ontstond uiteindelijk het ontwerp dat heel Nederland zou leren kennen.
Tijdens de voorbereiding droeg het project nog de werktitel Project '66. De naam Evoluon kwam later. Het gebouw moest nadrukkelijk geen gewone bedrijfs-showroom worden. Bezoekers moesten zelf kunnen ontdekken wat wetenschap en techniek betekenden en welke invloed nieuwe ontwikkelingen op het dagelijks leven konden krijgen.
Een gebouw dat bijna onmogelijk leek
De vorm die Kalff en De Bever bedachten was uitzonderlijk. De enorme betonnen schotel kreeg een diameter van ongeveer 77 meter en een gewicht van duizenden tonnen. De constructie rust op twaalf V-vormige dragers, samen bestaande uit 24 betonnen kolommen.
Dat moest worden ontworpen en berekend in een tijd waarin bouwkundigen nog niet konden beschikken over de computersoftware die tegenwoordig vanzelfsprekend is. TNO werd ingeschakeld om modellen van delen van de constructie te beproeven.
Ook de uitvoering was ingewikkeld. De bouw begon later dan oorspronkelijk gepland, terwijl de opleverdatum vaststond. Een deel van de koepel moest bovendien tijdens de winter van 1965 en 1966 worden gebouwd. Prefabricage en allerlei noodmaatregelen waren nodig om het project op tijd af te krijgen.
Dodelijk ongeval tijdens de bouw
De totstandkoming van het Eindhovense icoon kende ook een tragische kant.
Op 18 augustus 1965 kwam Peter Paulus Haemers om het leven na een noodlottige val tijdens werkzaamheden aan het Evoluon. Zijn naam raakte jarenlang op de achtergrond, maar kreeg veel later alsnog een blijvende plaats bij het gebouw door middel van een herinneringsplaquette.
Een jaar na het ongeval was het futuristische complex gereed voor de opening.
Prins Bernhard opent de vliegende schotel
Op 24 september 1966 werd het Evoluon officieel geopend door prins Bernhard. Voor de openingshandeling werd gebruikgemaakt van een ponskaart waarmee een licht- en geluidspresentatie werd gestart.
Het gebouw was op dat moment vrijwel onmiddellijk een bezienswaardigheid. Niet alleen de inhoud van de tentoonstelling trok aandacht; de vorm van het Evoluon zelf was spectaculair genoeg om bezoekers uit binnen- en buitenland naar Eindhoven te lokken.
Al in juni 1967 werd de 250.000ste bezoeker ontvangen. Op 21 november 1968 volgde de miljoenste. Eind 1969 waren twee miljoen mensen binnen geweest.
Het absolute topjaar werd 1970. Toen bezochten ongeveer 527.000 mensen het Evoluon. Tot rond 1980 bleef het jaarlijkse bezoekersaantal op een uitzonderlijk hoog niveau van gemiddeld ongeveer 475.000.
Een museum waar je juist wél aan mocht zitten
Voor een hele generatie Nederlanders werd het Evoluon synoniem met schoolreisjes en gezinsuitstapjes.
De presentatie week af van wat bezoekers destijds uit traditionele musea kenden. Achter glas naar voorwerpen kijken was niet het uitgangspunt. In het Evoluon moesten bezoekers juist zelf ontdekken, apparaten bedienen en experimenten uitvoeren.
De aarde, de mens, natuurkunde, communicatie en technologische ontwikkelingen kwamen allemaal aan bod. De manier waarop bezoekers actief bij de tentoonstelling werden betrokken was voor Nederland vernieuwend.
Kinderen die er in de jaren zestig, zeventig en tachtig binnenliepen, herinneren zich vaak niet alleen de proefjes en demonstratiemodellen, maar ook de ervaring van het gebouw zelf: via de verschillende ringen steeds verder omhoog door de enorme schotel.
Bom vernielt zestien grote ruiten
Een van de donkerste momenten uit de geschiedenis volgde in de nacht van 23 op 24 februari 1972.
Bij het Evoluon ontplofte een bom. De explosie beschadigde de buitenzijde van het gebouw en zestien grote spiegelruiten werden vernield. De technische recherche deed uitgebreid sporenonderzoek rond de schotel.
Aanslag op het Evoluon
De aanslag speelde in een periode waarin meerdere Philips-doelen met geweld en explosieven werden geconfronteerd.
Later dat jaar werden twee mannen uit links-radicale kringen aangehouden op verdenking van betrokkenheid bij onder meer de aanslag op het Evoluon. Bij huiszoekingen werden springstoffen, onderdelen van bommen, lonten, munitie en wapens gevonden. De twee legden echter geen bekentenis af voor de aanslag op het Evoluon. De zaak werd destijds in verband gebracht met de gewelddadige acties rond de Rode Jeugd, maar daarmee was niet automatisch bewezen wie de bom bij het Evoluon daadwerkelijk had geplaatst.
Het succes werd uiteindelijk ook een probleem
In de jaren tachtig veranderde de wereld rondom het Evoluon.
De techniek ontwikkelde zich snel en tentoonstellingen moesten voortdurend worden aangepast om nog werkelijk over de toekomst te kunnen gaan. Dat kostte steeds meer geld. Tegelijkertijd was de publieke belangstelling niet meer vergelijkbaar met de enorme bezoekersstromen uit de eerste decennia.
Philips besloot uiteindelijk dat voortzetting van het museum financieel niet langer te rechtvaardigen was.
In 1989 sloot het Evoluon als openbaar technologiemuseum. Voor veel Eindhovenaren voelde dat alsof een stukje van de stad verdween, hoewel het gebouw zelf gewoon bleef staan.
Philips 100 jaar: Lubbers, Timmer en Frits Philips
Na de sluiting kreeg het Evoluon een andere rol binnen Philips. Het werd meer een plek voor ontvangsten, demonstraties, tentoonstellingen, congressen en zakelijke bijeenkomsten.
Een belangrijk moment volgde in 1991, toen Philips honderd jaar bestond.
Op 18 september 1991 werd in het Evoluon een grote receptie gehouden ter gelegenheid van het eeuwfeest van het concern. Onder de aanwezigen bevonden zich onder anderen minister-president Ruud Lubbers, Philips-president Jan Timmer en Frits Philips. Ook koningin Beatrix was betrokken bij de jubileumactiviteiten rond het honderdjarig bestaan van Philips in Eindhoven.
De bijeenkomst onderstreepte dat het Evoluon na het verdwijnen van de permanente publieksfunctie nog altijd een belangrijke representatieve plek voor Philips was.
Frits Philips en Jan Timmer bij nieuwe technologie-expositie
Twee jaar later kreeg technologie opnieuw nadrukkelijk een plaats onder de koepel.
Op de opvallende datum 11 november 1993 – 11-11-1993 – werd in het toenmalige Philips Competence Centre, het voormalige Evoluon, een nieuwe technologie-expositie geopend.
Frits Philips en Jan Timmer, die van 1990 tot 1996 president van Philips was, waren daarbij aanwezig. Tijdens de opening bekeken zij samen een muziek-, dans- en lichtspektakel waarmee de nieuwe expositie werd ingeluid.
Het was geen terugkeer van het oude openbare museum. Het karakter van het gebouw was inmiddels veranderd. Philips gebruikte het vooral voor klanten, relaties, demonstraties en conferenties. Toch bleef de oorspronkelijke band tussen Evoluon en technologische vernieuwing bestaan.
Vanaf 1998 konden ook andere organisaties en bedrijven steeds nadrukkelijker gebruikmaken van de congres- en evenementenfaciliteiten.
Frits Philips keert na zijn dood nog eenmaal terug
Het Evoluon speelde ook na het overlijden van Frits Philips een bijzondere rol rond zijn nalatenschap.
In december 2006 werd een groot deel van zijn persoonlijke kunstcollectie door Sotheby's in het Evoluon geveild. In en rond het gebouw werden ruim duizend objecten opgesteld.
Daarmee werd een collectie die tientallen jaren met Frits Philips verbonden was, verkocht in een gebouw waarvan het ontstaan eveneens nauw met hem was verweven. De veiling trok behalve kunstliefhebbers ook veel belangstelling van Eindhovenaren en voormalige Philips-medewerkers.
Balkenende en Barroso naar het Evoluon
Enkele maanden later kreeg het Evoluon opnieuw een landelijk en internationaal politiek karakter.
Op 8 februari 2007 werd in Eindhoven het Festival der Bestuurskunde gehouden. Tot de voornaamste gasten behoorden minister-president Jan Peter Balkenende en voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie.
Barosso op festival der bestuurskunde in Evoluon
De bijeenkomst stond in het teken van de toekomst van Nederland en Europa en vond plaats in een periode waarin volop werd gesproken over de toekomst van de Europese verdragen na het Nederlandse nee tegen de Europese Grondwet.
Ondanks voorspelde zware sneeuwval kwamen Balkenende en Barroso naar Eindhoven. De aanwezigheid van beide bestuurders maakte van het festival een bijeenkomst met een duidelijk internationaal politiek gewicht.
Kraftwerk ziet het perfecte ruimteschip
In oktober 2013 kwam een heel ander internationaal gezelschap naar Eindhoven.
De Duitse elektronische muziekgroep Kraftwerk gaf vier 3D-concerten in het Evoluon. De keuze voor de locatie was allesbehalve toevallig. Het retrofuturistische gebouw en de historische band met elektronica en Philips sloten vrijwel naadloos aan bij de wereld van Kraftwerk.
Oprichter Ralf Hütter had het Evoluon zelf als locatie geselecteerd. Tijdens het nummer Spacelab kwam zelfs de vorm van het Evoluon terug in de 3D-beelden van het concert.
Daarmee veranderde de schotel voor enkele avonden van techniekmuseum en congrescentrum in een decor dat leek te zijn gebouwd voor de elektronische toekomstmuziek van de Duitse groep.
Kraftwerk
Evoluon wordt Rijksmonument
Ook de architectonische en cultuurhistorische betekenis van het gebouw kreeg steeds meer erkenning.
Op 17 april 2018 werd het Evoluon officieel ingeschreven in het Rijksmonumentenregister.
De bescherming heeft niet alleen betrekking op de bekende schotel. Tot het monumentale ensemble behoren onder meer het tentoonstellingsgebouw, delen van het faciliteitengebouw, het terras, de mast en de grote vijver voor het Evoluon.
Daarmee werd formeel vastgelegd wat Eindhoven eigenlijk al decennialang wist: het gebouw was niet alleen een overblijfsel van het Philips-verleden, maar architectonisch erfgoed van landelijke betekenis.
Na 33 jaar weer publiek naar binnen
Het verlangen om het Evoluon opnieuw structureel toegankelijk te maken voor publiek bleef ondertussen bestaan.
Dat gebeurde uiteindelijk in 2022. Opnieuw was 24 september een belangrijke datum. Precies 56 jaar na de oorspronkelijke opening opende Next Nature er een museum voor een breed publiek.
De tentoonstelling RetroFuture vormde het begin van die nieuwe periode.
Retro Future Expo
Daarmee keerde na 33 jaar een belangrijk deel van de oorspronkelijke functie terug. Het museum van 2022 was inhoudelijk niet hetzelfde Evoluon als dat van 1966, maar de basisgedachte vertoonde duidelijke overeenkomsten: mensen laten nadenken over technologie, de toekomst en de manier waarop innovaties het dagelijks leven veranderen.
Voor één euro terug naar vroeger
Voor het zestigjarig bestaan grijpt Next Nature bewust terug op die geschiedenis.
Op zaterdag 19 september konden bezoekers voor slechts één euro naar binnen. De actie verwees naar de lage toegangsprijs uit de beginperiode van het Evoluon. De speciale jubileumdag was vooraf volledig uitverkocht.
Bezoekers konden het museum bekijken, speciale presentaties bijwonen en kennismaken met onder meer robothond Neo.
Daarnaast opent rond het jubileum een speciale presentatie over zestig jaar Evoluon. Met historisch archiefmateriaal wordt de ontwikkeling gevolgd van het oorspronkelijke Philips-project tot het museum en de ontmoetingsplek van nu.
Historie vrijdag opnieuw onder de hamer
Vrijdag 25 september volgt het volgende grote onderdeel van de verjaardag.
Van 18.00 tot 22.00 uur is het museum geopend. Er zijn rondleidingen en bezoekers kunnen delen van het gebouw bekijken die normaal niet vanzelfsprekend toegankelijk zijn.
Tussen 19.00 en 21.00 uur staat een grote jubileumveiling op het programma onder leiding van Eindhovenaar Mike Weerts. Onder de aangeboden stukken bevinden zich schilderijen, ontwerpen en schetsen rond het Evoluon, oorspronkelijk servies en meubels uit verschillende perioden van de geschiedenis van het gebouw.
Daarmee krijgt het Evoluon twintig jaar na de grote veiling van de kunstcollectie van Frits Philips opnieuw een veiling binnen zijn muren, ditmaal volledig in het teken van zijn eigen verjaardag.
Muziek brengt 1966 terug
Ook muzikaal wordt teruggekeken naar de tijd waarin het Evoluon ontstond.
De Brabantse band MOOON treedt vanaf 21.00 uur op met muziek die sterk is geïnspireerd op de psychedelische pop en rock van de jaren zestig en zeventig.
Om 22.00 uur eindigt de jubileumavond. Reguliere toegang kost 10 euro; voor onder meer Museumkaarthouders, studenten, CJP-houders en leden van Next Nature geldt een tarief van 5 euro.
Zestig jaar zonder ooit echt te verdwijnen
Daarmee heeft de vliegende schotel in zes decennia een opmerkelijke reis gemaakt zonder ooit één meter van zijn plaats te komen.
Het Evoluon begon als een optimistisch toekomstpaleis van Philips. Het werd een van de populairste techniekmusea van Nederland, kreeg miljoenen kinderen over de vloer, werd getroffen door een bomaanslag en verloor uiteindelijk zijn oorspronkelijke museumfunctie.
Daarna kwamen er koninklijke bezoekers, premiers, Europese bestuurders en captains of industry. Frits Philips en Jan Timmer zagen er in 1993 opnieuw technologie het podium krijgen. De kunstcollectie van Frits Philips ging er onder de hamer. Kraftwerk veranderde de koepel in een elektronische ruimtewereld en uiteindelijk werd de schotel zelf beschermd als Rijksmonument.
Sinds 2022 kunnen gewone bezoekers er weer structureel naar binnen.
Misschien is dat uiteindelijk het opvallendste aan zestig jaar Evoluon. Het gebouw werd in 1966 neergezet om Eindhoven naar de toekomst te laten kijken. Inmiddels behoort het zelf tot het verleden van de stad, maar probeert het tegelijkertijd nog altijd precies te doen waarvoor het ooit is gebouwd: mensen nieuwsgierig maken naar wat er morgen mogelijk is.
loading
Loading
